علت انواع سردردها؛ راهنمای جامع تشخیص و درمان

سردرد دقیقاً چیست و مکانیسم آن در مغز چگونه است؟

سردرد، دردی است که در ناحیه سر و بالای گردن حس می کنیم. شاید فکر کنید مغزتان درد می کند، اما جالب است بدانید خود بافت مغز گیرنده های حس کننده درد ندارد. در واقع، درد از بافت ها و ساختارهایی می آید که مغز را احاطه کرده اند. این ساختارها شامل شبکه ای از رگ های خونی، عضلات پوست سر، گردن و شانه، اعصاب جمجمه ای و پرده های محافظ مغز به نام مننژ هستند.

مکانیسم درد در سر

برای اینکه بفهمیم سردرد چطور اتفاق می افتد، باید نگاهی به نقش بعضی از اجزای سر بیندازیم. رگ های خونی که در سر ما هستند، وقتی گشاد یا منقبض می شوند، می توانند عصب های اطرافشان را تحریک کنند و پیام درد را به مغز بفرستند. عضلات گردن و شانه هم اگر سفت شوند یا اسپاسم کنند، درد را به سر منتقل می کنند. اعصاب هم نقش کلیدی دارند. تحریک شدن عصب سه قلو که بزرگترین عصب حسی سر و صورت است، می تواند درد تیز و آزاردهنده ای را به وجود بیاورد. در بیماری هایی مثل میگرن، تغییرات شیمیایی و فعال شدن مسیرهای عصبی خاص در ساقه مغز، نقش بسیار مهمی در شروع و تداوم درد دارند.

دسته بندی کلی سردردها: اولیه و ثانویه

سردردها را در علم پزشکی به طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم می کنیم تا بهتر بتوانیم ریشه آن ها را پیدا کنیم:

سردردهای اولیه

این سردردها خودشان به تنهایی یک مشکل و بیماری حساب می شوند و معمولاً به خاطر اختلال در سیستم عصبی یا ساختارهای حس کننده درد در سر به وجود می آیند. یعنی پای یک بیماری خطرناک یا زمینه ای دیگری در میان نیست. میگرن، سردرد تنشی و سردرد خوشه ای، نمونه های بارز این دسته هستند. این مدل سردردها اغلب ریشه های ژنتیکی دارند و با محرک های خاصی در محیط یا سبک زندگی شروع می شوند.

سردردهای ثانویه

این نوع سردردها مستقل نیستند و در واقع علامتی از یک بیماری یا وضعیت پزشکی دیگر هستند. مثلاً سردردی که به خاطر عفونت سینوس ها، تب، مشکلات فشار خون، ضربه به سر یا مشکلات ساختاری گردن ایجاد می شود، در این دسته قرار می گیرد. در این حالت، اگر بیماری اصلی درمان شود، سردرد هم خود به خود از بین می رود.

بررسی جامع انواع سردردهای اولیه و علت آن ها

سردردها خیلی متنوع هستند. بیایید با هم انواع رایج سردرد اولیه را بشناسیم و ببینیم چه چیزهایی باعث می شود هر کدامشان سراغ ما بیایند.

سردرد تنشی: شایع ترین درد روزمره

اگر بپرسند شایع ترین سردرد کدام است، بدون شک باید به سردرد تنشی اشاره کرد. تقریباً همه ما در طول زندگی مان حداقل چند بار تجربه اش کرده ایم. این سردرد معمولاً خیلی شدید نیست و بیشتر شبیه یک فشار یا کوبش ملایم است که در هر دو طرف سر حس می شود، انگار یک نوار سفت و تنگ دور سرتان بسته باشند.

علت سردرد تنشی معمولاً به استرس و فشارهای روزمره برمی گردد. استرس های کاری، اضطراب، نگرانی های زندگی، همه اینها می توانند باعث انقباض ناخودآگاه عضلات گردن و پوست سر شوند. علاوه بر این، کم آبی بدن، کم خوابی، خستگی مفرط، مصرف زیاد سیگار و الکل، ورزش نکردن، و وضعیت بدنی نامناسب مثل قوز کردن طولانی مدت پشت میز کامپیوتر یا نگاه کردن مداوم به موبایل از دلایل دیگر این نوع سردرد هستند.

سردرد میگرنی: یک حمله تمام عیار عصبی

سردرد میگرنی فقط یک سردرد ساده نیست، بلکه یک بیماری پیچیده عصبی عروقی است که می تواند آدم را از پا بیندازد. دردش معمولاً خیلی شدید است و حالت ضربان دار یا کوبنده دارد، آن هم اغلب در یک طرف سر.

علت سردرد میگرنی هنوز به طور کامل مشخص نیست، اما می دانیم که ژنتیک نقش پررنگی در آن دارد. تغییرات شیمیایی در مغز، به ویژه نوسانات سطح سروتونین و ترشح پپتیدی به نام سی جی آر پی که باعث گشاد شدن رگ های خونی و التهاب عصبی می شود، از عوامل اصلی هستند. نوسانات هورمونی در خانم ها نیز تاثیر مستقیمی بر بروز حملات دارد.

علائم میگرن شامل درد شدید ضربان دار، تهوع، استفراغ و حساسیت شدید به نور و صدا است. بسیاری از افراد قبل از شروع درد، مرحله ای به نام هاله یا آئورا را تجربه می کنند که شامل دیدن نورهای چشمک زن، خطوط زیگزاگ یا بی حسی در دست و صورت است. یک حمله میگرنی چهار مرحله دارد: پیش درآمد، هاله، حمله درد و پس درآمد که در آن فرد احساس خستگی شدید و مه مغزی می کند.

سردرد خوشه ای: شدیدترین درد شناخته شده

سردرد خوشه ای شاید به اندازه میگرن شایع نباشد، اما کسانی که تجربه اش کرده اند، آن را یکی از شدیدترین و بی رحم ترین دردهای دنیا می دانند. دردش آنقدر سوزاننده و تیز است که به آدم مجال آرامش نمی دهد و معمولاً در یک طرف سر، مخصوصاً اطراف و پشت چشم حس می شود.

علت سردرد خوشه ای به فعالیت غیرطبیعی هیپوتالاموس مغز که ساعت بیولوژیک بدن را تنظیم می کند، ربط دارد. این نوع سردرد در مردان شایع تر است و مصرف الکل و سیگار می تواند حملات آن را به شدت تشدید کند. علائم آن شامل درد فوق العاده شدید در اطراف یک چشم، اشک ریزش، قرمزی چشم، افتادگی پلک، آبریزش بینی در همان سمت و بی قراری شدید است.

سردرد خنجری یا یخ شکن

این نوع سردرد به صورت دردهای ناگهانی، بسیار تیز و کوتاه که شبیه فرو رفتن سوزن یا یخ شکن در سر است، ظاهر می شود. این دردها معمولاً چند ثانیه طول می کشند و بیشتر در ناحیه شقیقه یا بالای سر حس می شوند. علت دقیق آن ناشناخته است اما معمولاً بی خطر بوده و در افراد مبتلا به میگرن بیشتر دیده می شود.

سردرد هیپنیک یا ساعت زنگ دار

این سردرد نادر فقط در افراد مسن تر و در طول خواب رخ می دهد و فرد را دقیقاً در یک ساعت مشخص از شبانه روز با درد مبهم بیدار می کند. به همین دلیل به آن سردرد ساعت زنگ دار می گویند و مصرف مقداری کافئین قبل از خواب گاهی به پیشگیری از آن کمک می کند.

راهنمای تشخیص علت سردرد بر اساس محل درد

یکی از بهترین راه ها برای حدس زدن علت سردرد، توجه به این است که درد در کجای سر شما متمرکز شده است. در ادامه یک جدول و توضیحات تکمیلی برای تشخیص بهتر آورده شده است.

سردرد سمت راست یا چپ سر

وقتی سردرد فقط یک طرف سر را درگیر می کند، اولین احتمالات میگرن و سردرد خوشه ای هستند. البته سردردهای تنشی هم گاهی می توانند به صورت نامتقارن حس شوند. اگر درد با پارگی چشم و گرفتگی بینی در همان سمت همراه باشد، احتمال خوشه ای بودن آن بالاست.

سردرد پشت سر و گردن

دردی که از پایه جمجمه و پشت گردن شروع می شود و به سمت بالا می رود، معمولاً ریشه در مشکلات مکانیکی گردن دارد. آرتروز مهره های گردن، فتق دیسک، یا گرفتگی عضلات ناشی از وضعیت بد نامناسب هنگام کار با گوشی موبایل از علل اصلی آن هستند. به این حالت سردرد سرویکوژنیک یا گردنی می گویند. همچنین نورالژی اکسیپیتال که ناشی از التهاب اعصاب پشت سر است، دردهای تیرکشنده و برق آسایی در این ناحیه ایجاد می کند.

سردرد بالای سر

احساس سنگینی یا فشار روی فرق سر، اغلب نشانه سردرد تنشی یا کمبود خواب شدید است. در موارد نادرتر، می تواند ناشی از مشکلات عروقی یا افزایش فشار داخل جمجمه باشد که نیاز به بررسی پزشکی دارد.

سردرد اطراف چشم و پیشانی

اگر درد در استخوان های گونه، پیشانی و اطراف چشم متمرکز است و با خم شدن به سمت پایین بدتر می شود، به احتمال زیاد با سردرد سینوسی روبرو هستید. البته بسیاری از افرادی که فکر می کنند سردرد سینوسی دارند، در واقع دچار میگرن هستند، زیرا میگرن هم می تواند باعث تحریک اعصاب صورت و آبریزش بینی شود.

انواع سردردهای ثانویه و عوامل زمینه ای

همانطور که گفتیم، سردردهای ثانویه زنگ خطری از سمت بدن هستند که نشان می دهند یک مشکل دیگر در حال رخ دادن است.

سردرد سینوسی و آلرژیک

التهاب و عفونت حفره های سینوسی در صورت باعث تجمع مخاط و افزایش فشار می شود. این فشار به صورت درد مبهم در پیشانی، گونه ها و پشت چشم ها حس می شود. درمان آن شامل رفع عفونت، استفاده از اسپری های بینی کورتونی و آنتی هیستامین ها است.

سردرد ناشی از مشکلات مفصل فک

اختلال در مفصل گیجگاهی فکی که استخوان فک را به جمجمه متصل می کند، می تواند باعث دردهای شدید در شقیقه ها، گوش و صورت شود. دندان قروچه شبانه و جویدن آدامس به صورت مداوم از محرک های این نوع سردرد هستند.

سردرد دارویی یا برگشتی

یک اشتباه رایج این است که وقتی سردرد می گیریم، مدام مسکن می خوریم. مصرف بیش از حد داروهای مسکن ساده برای بیشتر از پانزده روز در ماه، یا داروهای ترکیبی و تریپتان ها برای بیشتر از ده روز در ماه، باعث می شود مغز به دارو عادت کند و با قطع آن، سردرد شدیدتری برگردد. به این حالت سردرد ناشی از مصرف بیش از حد دارو می گویند که درمان آن قطع کامل دارو تحت نظر پزشک است.

سردرد هورمونی

نوسانات هورمون استروژن در خانم ها تاثیر مستقیمی بر آستانه درد و عروق خونی مغز دارد. بسیاری از زنان دقیقاً قبل یا در طول دوران قاعدگی دچار حملات میگرنی می شوند. همچنین دوران بارداری، مصرف قرص های ضدبارداری و دوران یائسگی می توانند الگوی سردردها را تغییر دهند. در دوران بارداری، هرگونه سردرد شدید در سه ماهه سوم باید از نظر مسمومیت حاملگی یا پره اکلامپسی بررسی شود.

سردرد ناشی از کم آبی و گرسنگی

مغز به شدت به تامین آب و گلوکز حساس است. وقتی بدن کم آب می شود، بافت مغز کمی جمع شده و از پرده های محافظ فاصله می گیرد که این کشش باعث درد می شود. همچنین افت قند خون ناشی از حذف وعده های غذایی، به خصوص صبحانه، یکی از محرک های قوی سردرد است.

سردرد کافئینی

کافئین یک شمشیر دو لبه است. مصرف مقدار کم آن می تواند به کاهش سردرد کمک کند و در بسیاری از داروهای مسکن ترکیبی وجود دارد. اما اگر بدن شما به مصرف روزانه قهوه یا چای عادت کرده باشد، نخوردن آن در روزهای تعطیل یا تاخیر در مصرف، باعث گشاد شدن ناگهانی عروق خونی و سردرد شدید ترک کافئین می شود.

سردرد در گروه های سنی خاص

کودکان و نوجوانان

سردرد در کودکان می تواند ناشی از استرس مدرسه، کم خوابی، کم آبی، عفونت های ویروسی و یا نیاز به عینک باشد. میگرن نیز در کودکان شایع است اما معمولاً مدت زمان کوتاه تری نسبت به بزرگسالان دارد و بیشتر با شکم درد و تهوع همراه است.

سالمندان و خطر آرتریت تمپورال

در افراد بالای پنجاه سال، بروز سردردهای جدید و بی سابقه نیاز به بررسی دقیق دارد. یکی از بیماری های مهم در این سنین، آرتریت سلول غول پیکر یا تمپورال است که در آن رگ های خونی ناحیه شقیقه ملتهب می شوند. این بیماری با درد شدید شقیقه، حساسیت پوست سر هنگام شانه کردن موها، درد فک هنگام جویدن و گاهی تاری دید همراه است و یک اورژانس پزشکی محسوب می شود زیرا در صورت عدم درمان با کورتون، می تواند منجر به نابینایی دائمی شود.

چطوری دکترها علت سردرد را تشخیص می دهند؟

تشخیص دقیق علت سردرد، اولین قدم برای درمان درست است. پزشک متخصص مغز و اعصاب مانند یک کارآگاه عمل می کند.

شرح حال دقیق

مهم ترین ابزار پزشک، گرفتن شرح حال کامل است. سوالاتی درباره زمان شروع، محل دقیق درد، کیفیت درد، علائم همراه، سابقه خانوادگی و داروهای مصرفی پرسیده می شود. یادداشت کردن تقویم سردرد توسط بیمار می تواند به تشخیص الگوها کمک شایانی کند.

معاینات بالینی و عصبی

پزشک رفلکس ها، قدرت عضلانی، هماهنگی حرکتی، بینایی و تعادل شما را بررسی می کند تا مطمئن شود هیچ مشکل ساختاری یا فشاری روی اعصاب مغزی وجود ندارد.

تست های تشخیصی

در بیشتر موارد سردردهای اولیه نیازی به تصویربرداری نیست. اما اگر پزشک به علائم هشدار دهنده مشکوک شود، سی تی اسکن یا ام آر آی مغز را برای رد کردن تومور، خونریزی یا ناهنجاری های عروقی تجویز می کند. آزمایش خون نیز برای بررسی عفونت، کم خونی یا مشکلات تیروئید انجام می شود.

راه و چاه درمان و کنترل سردرد

خوشبختانه علم پزشکی پیشرفت های چشمگیری در کنترل سردردها داشته است. انتخاب بهترین روش درمانی به نوع، شدت و تکرار سردرد بستگی دارد.

درمان های حمله ای و تسکین فوری

برای متوقف کردن یک حمله سردرد، مسکن های ساده مثل استامینوفن و ناپروکسن در مراحل اولیه موثرند. برای میگرن های شدیدتر، داروهای اختصاصی خانواده تریپتان ها که گیرنده های سروتونین را هدف قرار می دهند تجویز می شود. امروزه داروهای جدیدتری به نام آنتاگونیست های سی جی آر پی نیز وارد بازار شده اند که عوارض کمتری دارند و رگ های خونی را تنگ نمی کنند.

درمان های پیشگیرانه

اگر سردردهای شما مزمن هستند و بیشتر از چهار روز در ماه رخ می دهند، پزشک داروهای پیشگیرانه تجویز می کند تا آستانه تحریک مغز را بالا ببرد. این داروها شامل برخی از داروهای فشار خون، ضد افسردگی های سه حلقه ای و داروهای ضد تشنج هستند که دوز آن ها برای سردرد بسیار کمتر از دوز روانپزشکی آن هاست.

نقش مکمل های غذایی در پیشگیری

تحقیقات نشان داده است که مصرف روزانه برخی مکمل ها می تواند فرکانس حملات میگرن را کاهش دهد. منیزیم به شل شدن عروق و عضلات کمک می کند. ریبوفلاوین یا ویتامین ب دو انرژی رسانی به میتوکندری های سلول های مغزی را بهبود می بخشد و کوآنزیم کیو تن نیز یک آنتی اکسیدان قوی برای محافظت از سلول های عصبی است.

تزریق بوتاکس و بلوک های عصبی

برای میگرن های مزمن که به داروها پاسخ نمی دهند، تزریق سم بوتولینوم در نقاط خاصی از سر و گردن تاییدیه سازمان های بهداشتی را دارد و می تواند تعداد روزهای سردرد را به شدت کاهش دهد. همچنین بلوک کردن اعصاب اکسیپیتال با داروهای بی حس کننده موضعی و کورتون می تواند دردهای پشت سر را آرام کند.

درمان های رفتاری و سبک زندگی

مدیریت استرس از طریق بیوفیدبک و درمان شناختی رفتاری به بیماران یاد می دهد که چگونه واکنش های فیزیولوژیک بدن خود به استرس را کنترل کنند. تنظیم ساعت خواب، ورزش منظم هوازی، هیدراتاسیون کافی و رعایت قانون بیست بیست بیست برای استراحت چشم ها در هنگام کار با مانیتور، از پایه های اصلی پیشگیری هستند.

کی باید نگران سردرد شد و اورژانسی به پزشک مراجعه کرد؟

بیشتر سردردها بی خطر هستند، اما گاهی سردرد نشانه یک فاجعه در حال وقوع در مغز است. پزشکان از قانون اسنوپ برای شناسایی سردردهای خطرناک استفاده می کنند. اگر هر یک از علائم زیر را داشتید، زمان را تلف نکنید:

• سردرد صاعقه ای: دردی که در عرض یک دقیقه به اوج شدت خود می رسد و بدترین سردرد عمرتان است. این می تواند نشانه خونریزی زیر عنکبوتیه ناشی از پارگی آنوریسم باشد.
• علائم سیستمیک: سردرد همراه با تب بالا، کاهش وزن بی دلیل، یا تعریق شبانه.
• علائم عصبی: سردردی که با ضعف در دست و پا، کج شدن صورت، اختلال در تکلم، دوبینی یا تشنج همراه باشد.
• شروع در سنین بالا: سردرد جدید در افراد بالای پنجاه سال که سابقه قبلی ندارند.
• تغییر الگو: سردردی که ماهیت، شدت یا فرکانس آن نسبت به گذشته کاملاً تغییر کرده است.
• سردرد وضعیتیک: سردردی که با دراز کشیدن یا بلند شدن از جا، سرفه کردن یا زور زدن بدتر می شود.
• سفتی گردن: سردرد همراه با سفتی شدید گردن و عدم توانایی چسباندن چانه به سینه، که نشانه مننژیت است.

جمع بندی نهایی

در نهایت، سردرد می تواند خیلی آزاردهنده باشد و کیفیت زندگی را پایین بیاورد، اما با شناخت علت انواع سردردها و راه های مختلف مدیریت آن ها، می شود دوباره کنترل زندگی را به دست گرفت. از سردردهای ساده تنشی که با استراحت خوب می شوند، تا میگرن که نیاز به برنامه ریزی دقیق دارویی دارد، هر کدام راه چاره خودشان را دارند. مهم این است که شما زبان بدن خود را بفهمید، محرک های شخصی تان را شناسایی کنید و در صورت مشاهده علائم هشدار دهنده، بدون معطلی با یک متخصص مشورت کنید. یک زندگی بدون درد، حق طبیعی شماست.

سوالات متداول

آیا همه سردردها نیاز به ام آر آی دارند؟

خیر. اگر پزشک با گرفتن شرح حال و معاینه عصبی تشخیص دهد که شما دچار سردرد اولیه مانند میگرن یا تنشی هستید و هیچ علامت هشدار دهنده ای ندارید، نیازی به ام آر آی یا سی تی اسکن نیست. تصویربرداری فقط برای رد کردن علل ثانویه و خطرناک تجویز می شود.

چگونه می توانم محرک های سردرد خودم را پیدا کنم؟

بهترین راه، یادداشت کردن تقویم سردرد است. هر بار که دچار سردرد شدید، غذاهایی که در بیست و چهار ساعت گذشته خورده اید، میزان خواب، سطح استرس، وضعیت آب و هوا و دوران چرخه هورمونی خود را یادداشت کنید. بعد از چند ماه، الگوهای تکراری و محرک های شخصی شما کاملاً مشخص خواهند شد.

آیا ضعیفی چشم باعث سردرد می شود؟

این یک باور رایج است اما کاملاً دقیق نیست. ضعیفی چشم به خودی خود به ندرت باعث سردرد شدید می شود، اما تلاش مداوم چشم برای فوکوس کردن می تواند باعث خستگی عضلات اطراف چشم و سردردهای تنشی خفیف در ناحیه پیشانی شود. با این حال، بسیاری از دردهای پشت چشم در واقع ناشی از میگرن هستند نه مشکلات چشمی.

تفاوت سردرد سینوسی واقعی و میگرن چیست؟

بسیاری از افرادی که فکر می کنند سردرد سینوسی دارند، در واقع دچار میگرن هستند. سردرد سینوسی واقعی همیشه با عفونت فعال، تب، ترشحات غلیظ و چرکی بینی و گرفتگی کامل مجاری تنفسی همراه است. اگر فقط درد صورت دارید و بینی تان باز است، به احتمال بسیار زیاد دچار میگرن هستید که عصب های صورت را تحریک کرده است.

آیا کودکان هم به داروهای پیشگیرنده میگرن نیاز دارند؟

در بیشتر موارد، سردرد کودکان با اصلاح سبک زندگی، خواب کافی، هیدراتاسیون و مدیریت استرس مدرسه کنترل می شود. اما اگر حملات میگرنی بسیار شدید و مکرر باشند و زندگی تحصیلی کودک را مختل کنند، متخصص اطفال یا مغز و اعصاب کودکان ممکن است دوزهای بسیار پایین و تنظیم شده ای از داروهای پیشگیرنده یا مکمل هایی مثل منیزیم را تجویز کند.

آیا ورزش کردن سردرد را بدتر می کند؟

در طول یک حمله فعال میگرن، فعالیت بدنی شدید قطعاً درد ضربان دار را بدتر می کند و فرد ترجیح می دهد بی حرکت بماند. اما در روزهای بدون سردرد، ورزش منظم هوازی مانند پیاده روی سریع، شنا یا دوچرخه سواری یکی از قوی ترین راه ها برای پیشگیری از حملات آینده و تنظیم سیستم عصبی است.